4 en 5 mei: Nederland en de Tweede Wereldoorlog

In Nederland leven de mensen gelukkig al tientallen jaren in vrede en vrijheid.
De laatste oorlog in Nederland was de Tweede Wereldoorlog. Die begon in Nederland op 10 mei 1940 en eindigde op 5 mei 1945. Indonesië was in die tijd een kolonie van Nederland en heette toen nog Nederlands Indië. Dat werd pas op 15 augustus 1945 bevrijd. Om die periode nooit meer te vergeten, staat Nederland elk jaar op 4 en 5 mei stil bij oorlog en vrede, onderdrukking en vrijheid.

Het begin
Na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) was deze oorlog de tweede wereldwijde oorlog. Bijna elk werelddeel was er op de een of andere manier bij betrokken.
Op 1 september 1939 vielen Duitsland en de Sovjet-Unie Polen binnen. Engeland en Frankrijk, de twee belangrijkste Europese landen uit die tijd, verklaarden de oorlog aan Duitsland en aan de Duitse leider, Adolf Hitler.

Nederland wilde eigenlijk net zoals in de Eerste Wereldoorlog ‘neutraal’ blijven (geen partij kiezen). Maar op 10 mei 1940, heel vroeg in de ochtend, viel het Duitse leger Nederland binnen. Nederland raakte hierdoor toch betrokken in de Tweede Wereldoorlog.

Na een strijd van 5 dagen en na een hevig bombardement op Rotterdam gaf de Nederlandse regering zich over aan de Duitse bezetters.

De oorlog in Nederland
Voor het eerst na meer dan honderd jaar was Nederland in oorlog. Dit overviel de Nederlanders nogal. Veel mensen geloofden het eerst niet, ze hadden niet door dat de situatie echt ernstig was. Ze gingen in de tuin of op het balkon ‘oorlogje kijken’. Bij Valkenburg werd zelfs een vuurgevecht tussen Duitse en Nederlandse troepen onderbroken, omdat een tram een groep toeschouwers kwam brengen.

De Nederlandse soldaten verzetten zich sterk. Het lukte het Duitse leger niet om Den Haag te veroveren. De Duitsers verloren veel vliegtuigen, terwijl het Duitse leger veel sterker was. Het Nederlandse leger had oude wapens en te weinig kogels. Veel soldaten moesten voor het eerst van hun leven echt vechten.

De Duitsers hadden dit verzet niet verwacht. De verovering van Nederland ging hen te langzaam. Ze waren bang dat Engeland Nederland zouden komen helpen.

Duitsland verzon iets vreselijks om de Nederlandse tegenstand snel te breken.
Op 14 mei 1940 kreeg de burgemeester van Rotterdam een brief waarin overgave van de stad werd geëist. Anders zou de stad worden gebombardeerd.

Bombardement Rotterdam. Foto: U.S. Defense Visual Information Center

Nog voordat de burgemeester kon antwoorden, wierpen de eerste vliegtuigen hun bommen al af boven Rotterdam. Er braken branden uit en door de harde wind breidde het vuur zich snel uit. De schade was groot. 900 Rotterdammers overleefden het bombardement niet, 78.000 mensen hadden geen huis meer en grote delen van de stad waren verwoest.

Overgave
De Duitsers dreigden ook Amsterdam en Utrecht te verwoesten als Nederland zich niet zou overgeven. Duitse bommenwerpers stonden al klaar om op te stijgen.

Nederland had geen keus. Doorgaan met de strijd zou te veel mensenlevens kosten. Op 15 mei 1940 gaf bijna heel Nederland zich over. Alleen de provincie Zeeland vocht nog 2 dagen door.

Duitsland had de macht in handen in Nederland en dat zou nog vijf jaar duren.
Na de overgave werd Rijkscommissaris Seyss Inquart namens Hitler de baas in Nederland.

Arthur Seyß-Inquart (l) met Adolf Hitler. Foto:Bundesarchiv

Het leven in Nederland tijdens de oorlog
De jaren die volgden waren afschuwelijk. Sommige mensen noemen het zelfs de meest zwarte jaren in de Nederlandse geschiedenis.

Veel mensen werden door de Duitsers weggevoerd naar concentratiekampen: joden, zigeuners, homoseksuelen en verder iedereen die openlijk tegen Hitler was. In de concentratiekampen hadden de mensen het heel erg slecht. Veel mensen overleefden de kampen niet. Door ziekte, uitputting, maar ook doordat de Duitsers de mensen doodden, soms direct nadat ze in het kamp waren aangekomen.

De Nederlandse regering en koningin Wilhelmina vluchtten naar Engeland. Door berichtgeving via Radio Oranje probeerden zij het Nederlandse volk hoopvol te laten blijven. Prinses Juliana en haar gezin vluchtten ook weg: via Engeland naar Canada.

Koningin Wilhelmina leest voor op Radio Oranje in Londen

Door de oorlog ontstond er na verloop van tijd een groot tekort aan levensmiddelen. De laatste winter van de oorlog (1944-1945) staat daardoor bekend als de Hongerwinter. Veel Nederlanders waren afhankelijk van eten dat door de gaarkeukens werd uitgedeeld. Sommigen aten zelfs bloembollen, omdat er niks anders meer was.

Om zich warm te kunnen houden, stookten de mensen alles wat maar brandbaar was. Balken uit leegstaande huizen, bomen uit het park, zelfs de houten blokjes tussen de tramrails verdwenen in de kachels.

voedselbonnen

Naarmate de oorlog langer duurde, verzetten steeds meer mensen zich tegen de Duitse overheersing. Ze gingen bij het Nederlandse Verzet en deden van alles om de Duitsers tegen te werken. Ze doken onder, of werkten vanuit Engeland aan sabotageactiviteiten. Daarmee voorkwamen ze dat nog meer Nederlanders in de Duitse concentratiekampen belandden.

Het einde van de oorlog in Nederland
Op 6 juni 1944 landden de geallieerden (de landen die tegen Duitsland vochten) op de kust van het Franse Normandië. Deze dag werd ‘D-day’ genoemd (Decision day = dag van de beslissing).

D-day: de landing in Normandië. Foto: Naval Historical Center

Van daaruit trokken ze langzaam op via het noorden van Frankrijk, België en het zuiden van Nederland. Het duurde nog tot 5 mei 1945 voor heel Nederland bevrijd was van de Duitse bezetter. Op die 5e mei werd de capitulatie (= overgave) ondertekend in hotel De Wereld in Wageningen. De oorlog was daarmee in Europa voorbij. In andere werelddelen (Azië) nog niet.

Jodenvervolging, Anne Frank
Er zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog ruim 6 miljoen joodse mensen vermoord, onder wie ook veel kinderen. De meest bekende daarvan is ongetwijfeld Anne Frank. Anne Frank was een joods meisje dat twee jaar met haar familie ondergedoken zat in ‘het Achterhuis’ in Amsterdam. Anne en haar familie zijn uiteindelijk toch ontdekt doordat iemand de onderduikers heeft verraden. De Duitsers brachten hen naar verschillende concentratiekampen. Anne en haar zus Margot stierven in Bergen-Belsen, een paar weken voor de bevrijding. Ook haar moeder stierf in het concentratiekamp. Alleen Anne’s vader Otto Frank overleefde de oorlog.
Dankzij het dagboek dat Anne op het onderduikadres in Amsterdam bijhield, hebben veel mensen een beeld gekregen hoe het is om te leven zonder vrijheid.

Slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog
Van de 140.000 Joodse Nederlanders werden er 110.000 gedood tijdens de oorlog.
Totaal aantal Nederlandse slachtoffers: 250.000
Totaal aantal slachtoffers in de wereld: meer dan 50.000.000

Herdenken en vieren
Om de periode van de Tweede Wereldoorlog nooit meer te vergeten herdenkt Nederland elk jaar op 4 mei Nederlanders die sinds de oorlog zijn omgekomen in oorlogen en bij vredesmissies. Een dag later, op 5 mei, viert Nederland de bevrijding van 1945 en het hebben van vrijheid sinds die tijd.

Dodenherdenking. Twee minuten stilte op de Dam in Amsterdam. Foto: http://www.flickr.com/photos/alper/12394360/

4 mei: Nationale Herdenking
4 mei is de dag van de Nationale Herdenking. Nederland herdenkt de gesneuvelde soldaten, gewone burgers, verzetsmensen en alle mensen die in Duitse, Poolse en Indonesische kampen om het leven kwamen.

Tegenwoordig worden op 4 mei ook alle slachtoffers herdacht die sinds de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen in oorlogen en bij vredesmissies.

Rituelen
Bij het herdenken van belangrijke gebeurtenissen gebruiken mensen graag rituelen. Dat helpt om met verdriet om te gaan.

Zo is er een tijdstip voor de herdenking afgesproken: 8 uur ’s avonds.

In heel Nederland houden mensen op dat tijdstip twee minuten stilte. Op televisie en op de radio zijn de zenders stil. Het verkeer blijft staan en sportwedstrijden worden onderbroken. Zelfs in cafés en in het centrum van de steden is het in die twee minuten heel stil.

Het is heel indrukwekkend, zo’n gezamenlijke stilte. Samen stil zijn uit respect voor de doden geeft een verbonden gevoel. Als iedereen stil is, kunnen mensen zich ook beter concentreren op wat ze voelen en denken.

In Nederland en ook op de Nederlandse Antillen en Aruba hangen op 4 mei de vlaggen halfstok als teken van rouw en herdenking. In veel plaatsen in het land zijn herdenkingen bij een oorlogsmonument, waar iedereen bij kan zijn.

De Nationale Herdenking is bij het oorlogsmonument op de Dam in Amsterdam. Deze herdenking wordt ook op televisie uitgezonden. Koningin Beatrix is daarbij aanwezig en minister-president Balkenende. Ook kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima nemen deel aan de Nationale Herdenking.
Naast 2 minuten stilte is er ook plechtige muziek, trompetgeschal, en er zijn toespraken. Kinderen lezen gedichten voor. Veel (groepen) mensen leggen een krans met bloemen bij het Monument: de koningin, oud-verzets mensen, oud-strijders, de regering. Dit jaar leggen ook 60 kinderen een krans. Hun scholen deden mee aan het project ‘Adopteer een monument’.

Waalsdorpervlakte

Op de Waalsdorpervlakte, in de duinen bij Den Haag, is elk jaar een indrukwekkende plechtigheid ter herinnering aan de mensen die daar door de Duitsers zijn neergeschoten. Dit waren vooral mensen uit het verzet, die probeerden de bezetters tegen te werken. De zware klok die daar hangt, wordt geluid als eerbetoon.

Vier Vrijheid!
5 mei is een Nationale Feestdag. De datum 5 mei is niet toevallig.

Op 5 mei 1945 gaven de Duitsers zich over. In hotel De Wereld in Wageningen ondertekenden ze de overgave-papieren, in aanwezigheid van onder meer prins Bernhard. Sindsdien vieren de Nederlanders elk jaar op 5 mei de bevrijding en hun vrijheid.

Hotel De Wereld in Wageningen. foto:http://www.flickr.com/photos/svwscoop/2189193201/

De vlag hangt uit, in top deze keer. Overal in het land worden grote ‘Bevrijdingsfestivals’ gehouden.
De hele dag treden Nederlandse en buitenlandse popbands op. Maar het gaat niet alleen om de gezellige en swingende muziek. De artiesten besteden tijdens hun concert aandacht aan mensen die nu in oorlog of onvrijheid leven.

Bevrijdingsfestival. Foto: http://www.flickr.com/photos/nielstenhave/2468471005/

Bevrijdingsdag wordt afgesloten met een klassiek concert in Amsterdam en met vuurwerk.

Vuurwerk. Foto: http://www.flickr.com/photos/matthijs/12708721/

Ballonnen voor de vrijheid

Ballonnen kunnen vrij door de lucht zweven. Ze zijn daarom een symbool van vrijheid. Vandaar dat er op bevrijdingsdag vaak ballonwedstrijden worden gehouden. Daarbij worden kaartjes aan de ballonnen gehangen met een vrijheidsboodschap.

Lees ook de verhalen van de WereldKIDS reporters over de Tweede Wereldoorlog in hun land.

Gepost door Carla Desain (redactie)