Geen vrolijk verhaal, wel een indringende vertelling die tot nadenken stemt. Dat is ‘De grote zaal’ van (de nauwelijks nog bekende) Jacoba van Velde. Bezoekers van de bibliotheken krijgen dit boekje gratis van de jaarlijkse leesbevorderingscampagne ‘Nederland leest.

‘Waar ben ik eigenlijk? Hoe ben ik hier gekomen? Ik kan het me niet herinneren. Het lijkt wel een ziekenhuis, want het was zeker een verpleegster die vanmorgen bij mijn bed stond. (…) Het zijn allemaal oude mensen zoals ik. Oude vrouwen, niet prettig om te zien.’

De eerste zinnen van dit boek geven het al aan: de plek waar Geertruida van der Veen buiten haar wil om terecht is gekomen, is verre van vrolijk. Het is het verhaal van een oude vrouw die aan het einde van haar leven de controle uit handen moet geven en haar dochter, die dat werkloos moet toestaan.

Sociale Dienst
Om beurten doen ze hun verhaal: de 74-jarige vrouw kan na een beroerte niet meer terug naar de gehuurde kamers, waar ze woont sinds de dood van haar man Willem. Haar pensioentje van 100 gulden per maand (het boek is uit 1953) is te klein om de kosten te dekken, daarom laat de Sociale Dienst haar spullen verkopen.

Dochter Helena, zelf getrouwd met een slecht verdienende kunstenaar, kan niet helpen. Ook in geestelijk opzicht niet al houdt ze ‘hulpeloos veel’ van haar moeder. Maar deze beproeving moet de (stervende) vrouw alleen ondergaan.

De grote zaal
Alle vrouwen in het huis vrezen de grote zaal; wie daar heen moet, is bijna dood, zéker als het scherm om je bed wordt gezet. Tegelijkertijd is er de berusting. ‘Allen komen we hier voor een poosje, maar als we eruit gaan, dan is het niet om bij familie te lezen’. Deze woorden van medebewoonster mevrouw Jansen keren een paar keer terug in deze novelle.

Het leven in het ‘rusthuis’ wordt in al zijn facetten beschreven: de saaie, lange dagen die niet omkomen; de onderlinge haat en nijd van vroeger tussen vroeger rijke dames en hun minder bedeelde lotgenotes; de diefstal van bonbons, verjaarscadeau van één van de vrouwen; het zou vermakelijk zijn, als het niet zo treurig was.

Geen sociale aanklacht
Een sociale aanklacht is het boek niet, al staan hier en daar mild-kritische opmerkingen over de verpleging; bijvoorbeeld over het vroege opstaan omdat dat makkelijker is voor de verpleging. Dat is - net als de rest van het boek overigens - nu nog zeer herkenbaar.

Meer nog dan een moeder-dochter verhaal, waarbij de moeder nu pas waardering kan opbrengen voor het eigenzinnige en moeilijke pad dat Helena gekozen heeft, gaat dit boek over de ‘condition humaine‘. Ieder van ons zal er een keer aan moeten geloven.  Of zoals de schrijfster zelf ooit zei: ‘De grote zaal’ is alleen maar een situering, we zitten allemaal in hetzelfde schuitje.’

Vergetelheid
Bij zijn verschijning werd de roman goed ontvangen. De bekende dichter/criticus J. Greshoff schreef:  ‘… dit kleine boek, ook al zou er geen meer op volgen, staat in onze hedendaagse letterkunde als een monument.’ Er werden tijdens Van Veldes leven 75.000 exemplaren van verkocht en dertien buitenlandse uitgeverijen kochten de rechten.

Toch was ‘De grote zaal’ in Nederland in de vergetelheid geraakt. Mogelijk doordat de publiciteitsschuwe Van Velde behalve dit boek één ander, minder goed ontvangen roman schreef (’Een blad in de wind’). Zelfs een voormalig student Nederlands als Rosita Steenbeek kende het niet, zegt ze in de lofrede die ze schreef op dit hervonden kleinood.

Geschikt
Hoe lezenswaardig de roman ‘over ons allemaal’ ook is, de vraag rijst of het onderwerp geschikt is om meer mensen aan het lezen van literatuur te krijgen. De manier waarop Jacoba van Velde de doodsangst van zowel moeder als dochter beschrijft, kan niet anders dan de lezer naar de strot grijpen.

Zou zo’n boek met name jongeren niet juist afschrikken, zoals mij als jeugdige overkwam bij kennismaking met Anna Blamans ‘Eenzaam avontuur’? Om over ouderen maar te zwijgen: Schrijfster Mischa de Vreede was destijds werkzaam in een bibliotheek. Zij herinnert zich dat afgeraden werd dit boek aan oude mensen uit te lenen ‘die zouden daar maar triest van worden’.

Luxe editie
Wie die bezwaren terzijde legt (en dat is aan te raden), doet er goed aan om voor een tientje de gebonden luxe-editie aan te schaffen. Dat bevat als extraatje een portret van Jacoba van Velde door Onno Blom onder de titel ‘De eenzaamste mens’. Al is ‘De grote zaal’ ook heel goed te waarderen zonder de wetenschap dat de schrijfster zelf overleed in verzorgingstehuis Vreugdehof (!) in Buitenveldert.

De grote zaal - Jacoba van Velde, uitgave CPNB/Nederland leest, 10 euro.

Voeg toe aan:  

Tweet This Post