Hans Jaap Melissen de wereld over

Ik speel in Nederland graag piano. Juist mijn buren vinden het mooi wat ik produceer. Dat is een groot geluk, want het oude schoolgebouw waarin ik woon is nogal gehorig. Zelf heb ik de nodige twijfels over mijn talenten, maar het is lastig spelen in de schaduw van een goede vriend die één van de beste toetsenisten van Nederland is.

Ik speel nota bene op zijn afgedankte ‘Schimmel’, en bij elke aanslag voel ik dat de piano meewarig zucht ‘ach ja, daar gaat-ie weer’.

In de woonkamer van mijn Afghaanse logeeradres staat ook een piano. Een

Koerskga, of zoiets. Vermoedelijk hier beland in een tijd dat er wel meer Russisch materieel in Kaboel verscheen.

Ik heb er vanochtend, in afwachting van de voorlopige resultaten van de presidentsverkiezingen, op gespeeld. ‘Vals’ zou een erg voorzichtige omschrijving zijn van de klanken die het gevaarte voortbracht. Sommige toetsen kleefden aan elkaar, andere raakten zelfs geen ongevoelige snaar.

Nu is dit vrijstaande gebouw minder gehorig dan mijn thuisadres, anders vrees ik dat de buren de geluiden zouden verwarren met een ouderwetse CIA-martelkelder.

U voelt het al: de piano en Afghanistan hebben grote overeenkomsten. Een piano die jarenlang is verwaarloosd, krijg je niet zomaar weer goed, door hem te laten stemmen. Die piano zal een week iets beter klinken, maar daarna terugvallen in de oude staat. Een land dat is verwaarloosd, kun je laten stemmen zoveel het wil, maar het zal tot weinig harmonie leiden.

Als bij een piano stemmen niet helpt, adviseert een goede pianostemmer het  hele mechaniek te vervangen of te reviseren.

Maar wie moet dat in Afghanistan doen? Wie adviseert het hele mechaniek te ontmantelen? De kiezers? Door alle fraude zullen we nooit precies weten wat de boodschap van de gewone Afghaan was. De kiesraad? Maar die is door president Karzai zelf aangesteld.

Het Westen dan? Maar dat wil de wereld doen geloven dat de Afghaanse piano schitterende klanken voortbrengt, met hier en daar een dissonant. Het westen, dat gelooft dat alles hier goed komt, als je maar steeds meer pianostemmers stuurt.

Oh, de paarse inkt?  Die is weg. Net als al weer veel collega’s.

Om de inkt van mijn vingers te krijgen was bleekmiddel genoeg.

Voor de collega’s is het gebrek aan inkt een reden om al weer weg te gaan. Alles verschoten, in de aanloop naar de verkiezingen.

Hoewel, juist een aantal krantencollega’s heeft zich voorgenomen om dinsdag af te wachten: dan komt er een voorlopige uitslag van de Afghaanse presidentsverkiezingen. En dus antwoord op de vraag: hoe wint een president, die vijf jaar geleden 55 % van de stemmen had en sindsdien steeds impopulairder werd, alsnog de verkiezingen.

Veel tv-ploegen zijn al lang weer thuis.

De voorganger van Rob Trip en zijn NOS-entourage zijn zaterdag vertrokken. Het zal genoeg hebben gekost, deze verkiezingsstunt. Ik heb dankzij middeleeuws internet geen idee hoe het eruit zag, maar van mij mag het veel vaker gebeuren. Verkiezingen in Irak: tafeltje op het Fardous-plein in Bagdad. Of zo maar op een willekeurig dak in Sadr City. Nog beter: presentatie op een open vrachtwagen en daarmee rondjes door de stad rijden. Zenuwachtige bewakers bij de Groene Zone. Meelopende fans. (Enige gelijkenis met videoclips van de Ierse rockband U2 berust op louter toeval…)

Na 8 jaar Afghanistan en 6 jaar Irak moeten we iets om de mediagebruiker te wijzen op het leed dat zich 5000 kilometer verderop afspeelt. Dat het hier elke dag strandfeest is. Dat gezinnen met 14 kinderen hier heel normaal zijn. En dat meisjes van 13 geen zeilboot nodig hebben om een jaar niet naar school te gaan.

Vanochtend heb ik het opnieuw geprobeerd. Met gewone zeep. Met ongewone zeep. Maar het is mij weer niet gelukt. Mijn vinger blijft paars. Ik stel mij voor dat miljoenen Afghanen vanochtend net zo zijn bezig geweest. Weg met die paarse vinger, voordat de Taliban ontdekt dat je gestemd hebt.

Toch zijn er ook berichten dat bij veel kiezer de inkt, die moet voorkomen dat je dezelfde dag weer stemt,  juist heel gemakkelijk van hun vinger verdween. In combinatie met een nieuwe, nagemaakte of gestolen stemkaart, zouden ze zo weer in een ander stembureau hebben kunnen opduiken.

De dag na de verkiezingen gaat het niet alleen over paarse inkt. Er komen allerlei meldingen binnen van mogelijke fraude:  Kiezers die heel vroeg gingen stemmen en ontdekten dat de stembus al bijna vol was. Jongens die nog lang niet oud genoeg waren, maar toch een stemkaart hadden.

Intussen roepen de twee belangrijkste kandidaten voor het presidentschap, Karzai en Dr Abdullah, om het hardst dat zij de verkiezingen hebben gewonnen. Allebei zelfs in de eerste ronde. Maar het tellen is nog lang niet voorbij.

Het is overigens te hopen voor de Afghanen dat deze strijd in de eerste ronde wordt beslist. Mocht er namelijk, op 1 oktober, een tweede ronde komen, dan zal men eerst op zoek moeten naar een andere kleur verf. Want als ik naar mijn testvinger kijk dan is tegen die tijd die verrekte paarse inkt er nog lang niet af. En zou niemand worden toegelaten bij het stembureau.

‘Het zou enorm helpen als jullie niet berichten over aanslagen op de verkiezingsdag.’ Een mededeling met die strekking ging de dag voor de verkiezingen uit naar de Afghaanse en internationale media.  Het is een wanhoopsdaad van een regering die bang is dat berichten over geweld de mensen zullen weg houden van de stembureaus. En een lage opkomst komt de geloofwaardigheid van deze verkiezingen niet ten goede.

De aanloop naar de verkiezingen was met de dag rommeliger. Woensdagochtend werd het centrum van Kabul opgeschrikt door een schietpartij bij een bankgebouw. Drie jongemannen-Taliban, zegt de politie, waren het gebouw ingegaan maar werden uiteindelijk doodgeschoten. Trots liet de politie de met kogels doorzeefde lichamen zien aan de pers. Een succesje wordt graag gemeld.

De autoriteiten, de Navo, iedereen staat op scherp. Winkels zijn dicht, restaurants ook, of bijna leeg. In mijn guesthouse kwam de eigenaar mij een kogelwerend vest brengen. Voor als het gebouw wordt aangevallen, zei hij erbij. Het was goed bedoeld.

Hij sliep gelukkig al toen ik om 12 uur ’s nachts de deur uit ging voor een wandeling. De bewaker keek mij vreemd aan, maar zonder mijn tolk erbij, kon hij alleen zijn hoofd schudden.

Ik wandelde door Sher Poor, een wijk op stand, waar de grote nieuwsorganisaties complete villa’s hebben gehuurd, met een legertje bewakers voor de deur. Het zijn vooral drugsvilla’s, neergezet nadat de huizen van arme Afghanen waren gesloopt.

Hier zetelt ook de EBU, de European Broadcasting Union, waar tijd was gereserveerd voor mijn kruisgesprek in NOVA.

Na afloop was het hier, met 2 en ½ uur tijdverschil, al na enen. Ik liep terug, door een nu echt doodstil Kaboel. Straathonden stoven geschrokken uiteen. Bewakers sliepen in kleine hokjes voor de deuren van onduidelijke gebouwen. Betonnen wegversperringen. Prikkeldraad. Gepantserde wagens overal geparkeerd. Angst genereert in Kaboel een miljoenenomzet.

Zijn gezicht was licht gehavend, maar hij was wel even buiten bewustzijn geweest. De chauffeur van een vrachtwagen in het konvooi dat door een zelfmoord-automobilist werd opgeblazen in Oost-Kaboel had meer geluk dan zijn collega, een paar meter verder. Die lag dood in zijn cabine. Minstens 7 doden vielen er in totaal. Een aanslag zoals zo vaak in Afghanistan, maar nu geregistreerd door een enorme zwerm journalisten. Vooral fotografen.

Terwijl op de daken van de omliggende huizen, agenten zochten naar lichaamsdelen, bestormden de fotografen de ziekenwagens die wegreden en klem kwamen te zitten in het verkeer. Afghaanse politie sloeg in op de ambulance-chasers, zoals je de collega’s  met enig dédain zou kunnen noemen. Maar goed, aren’t we all, in zekere mate…

Uiteindelijk vonden de fotografen een mooi plekje bovenop het dak van een getroffen vrachtwagen en maakten, gezellig op een rijtje, allemaal dezelfde foto van de ‘crimescene’.

Het blijft een wonderlijk gezicht, dat clubje internationale oorlogsfotografen. Ze delen een auto, of liever een busje, en gaan dan met z’n allen, voor concurrerende foto-bureaus, op stap. Ze hebben, op een enkele vrouw na, allemaal een baard. Vermoedelijk om herkenning als buitenlander te voorkomen.

De Afghanen lachen daarom. Zoals wij van 1 kilometer afstand het verschil zien tussen een Duitser en een Nederlander.

Die baard. Ik had er één, van een aantal dagen: mijn koffer is nog steeds vermist. Maar vandaag besloot ik een scheerapparaat te kopen. Een bijna onmogelijke opgave in Afghanistan. Overal baard-trimmers. Tot ik ergens weggestopt toch maar mooi, zo’n  driekoppig monster uit Eindhoven vond.

Ik was steeds meewarig aangekeken. “U moet uw baard juist laten staan, dat is mannelijk.” Maar deze winkelier rook zijn kans. En geld. Te veel geld.

Ik dacht aan de gehavende chauffeur en de onmogelijke aanvoerlijnen in dit land. Gelaten legde ik mijn geld neer.

Zelden begin ik er een reis mee: meestal bewaar ik het tot de laatste dag, voor de lege uren tot aan het inchecken.

Maar nu ben ik er meteen mee aan de slag gegaan. Winkelen. Want na anderhalf uur wachten op het vliegveld van Kabul, stond ik nog steeds met alleen mijn handbagage. Dat betekent: ik heb wel alle apparatuur maar verder alleen de kleren die ik aan heb.

Zo zag ik weer eens een andere kant van Kabul. En hoorde de mening van de winkeliers over de verkiezingen. Stemmen? Heeft geen enkele zin, je kunt alleen maar kiezen uit boeven. Of: veel te gevaarlijk, ze blazen die stembureaus op met dezelfde bommen als ze zaterdag bij de Navo in Kabul gebruikten.

Al graaiend in onderbroeken en t shirts kreeg ik steeds meer het gevoel dat de verkiezingen vooral belangrijk zijn voor het buitenland. Voor de landen die hier militairen hebben en graag ‘een democratisch gekozen regime’ steunen. Maar wie hier vaker komt en het leven niet door een militaire bril bekijkt, ziet vooral een corrupt land, waar eerlijke verkiezingen nauwelijks mogelijk zijn.

De belangrijkste rivaal van president Karzai, zijn voormalig minister van buitenlandse zaken Dr Abdullah Abdullah, sprak al eerder zijn zorgen uit over verkiezingsfraude. Zojuist zag ik hem een gevuld stadion in Kaboel toespreken. “De Afghaanse televisie heeft alleen aandacht voor Karzai.” zei hij. Om dat gebrek aan aandacht van die Afghaanse media te compenseren, verscheen er een helicopter die duizenden foto’s van Abdullah over de menigte uitstrooide. Ook deelde zijn campagneteam t-shirts uit, met een grote foto van een grijnzende Abdullah.

En daar ging mijn onafhankelijkheid. Een ‘large’ heb ik, die opvallend krap zit.

Ik zal er in slapen. En dromen van een koffer die toch nog in Kaboel opduikt. Mocht dat niet meer gebeuren, dan zal ik eens langs gaan bij de andere presidentskandidaten. Voor de onafhankelijke berichtgeving? Wel nee. Als het een beetje meezit kan ik straks 35 dagen achter elkaar, elke dag een ander shirt aan.

Het is het eerste dat een bezoeker tegenkomt, bij de entree van het provinciaal ziekenhuis in Uruzgan. Een vierkante, plastic vitrine met een bijzondere  verzameling. Galstenen zo groot als knikkers. Blaasstenen, model aardappel. Nierstenen met heel erg scherpe punten. Ik kijk er met bijzondere belangstelling naar.

“Veel van die stenen ontstaan doordat mensen vervuild water drinken. Een van de problemen voor de volksgezondheid in Uruzgan,” vertelt dokter Ghorzang.

“Misschien heb ik wat voor uw verzameling,”  zeg ik en wijs op mijn zij. “Over een paar dagen laat ik zelf een grote niersteen verwijderen. In Nederland.”  En zoals dat hoort met littekens, laat ik dat van mij zien, van een niersteen operatie vele jaren geleden.

“Maar dat kunnen wij toch ook doen. Ik laat u hier zo opereren.” Dokter  Ghorzang wordt enthousiast. Een buitenlandse steen is een prachtige aanvulling op zijn collectie.

Ik aarzel. Ik denk aan het vervuilde water in Uruzgan. Ik zie het blinkende Diakonessenhuis in Utrecht voor mij, waar dokter Hoekstra straks op mij wacht. Dan besluit ik dat ik op deze reis misschien wel weer genoeg risico’s heb genomen. “Als ’ie nog heel is, neem ik hem de volgende keer wel mee. Of ik stuur hem op.”

Dus lezers van dit weblog, u weet meteen ook de reden waarom ik Afghanistan weer verlaat. Voor wie vond dat ik soms zuur ben, een azijnpisser; blijf voorlopig maar uit mijn buurt. Binnenkort plas ik bloed.

“Waarom zijn de Nederlanders hier? Om Uruzgan beter of slechter te maken?”

De toon is gezet. Matiullah Khan is aan het woord. Een omstreden man in Uruzgan. Kolonel van politie. De man die zich vooral bezighoudt met het beveiligen van de weg tussen Kandahar en Uruzgan. Maar hij is meer dan dat. Een krijgsheer. De nachtburgemeester van Tirin Kot.

De Nederlanders hebben niet veel met de man op. Ze hebben steeds geprobeerd zijn machtspositie in bedwang te houden: om andere stammen die hard nodig zijn voor de veiligheid in Uruzgan tevreden te stellen. De Taliban zouden hem het liefst opeten.

Zijn huis staat bijna tegen Kamp Holland aan. We hebben een lang gesprek. Het enige inzicht dat ik krijg is dat de verhoudingen in Uruzgan buitengewoon complex zijn.

Als ik daarna met mijn Afghaanse helpers door het ruige landschap rijd, probeer ik op een rij te zetten hoeveel vooruitgang er is in Uruzgan, in Afghanistan. En aan wie dat dan te danken is.

Dat is een moeilijke opgave. In Kabul zijn nieuwe gebouwen gekomen, wedding halls, een splinternieuw ziekenhuis. In Uruzgan is ook van alles nieuw. Een afwateringskanaal, een ziekenhuis, een school. Er zijn meer hulporganisaties. De VN is er. De veiligheid in Tirin Kot lijkt verbeterd, ten opzichte van twee jaar geleden.

Maar wie met de bewoners spreekt hoort veel ontevredenheid. Over de onveiligheid, buiten Tirn Kot bijvoorbeeld. Over werkeloosheid. Er is zoveel geld in Afghanistan gepompt zeggen ze dan: met dit als resultaat? Bovendien gaat veel van het hulpgeld, weer net zo hard het land uit.

Wil je een betrouwbaar antwoord geven, op de vraag wie in welke mate bijdraagt aan verbeteringen, dan zou er eigenlijk, in een parallel universum, een Afghanistan moeten zijn dat niet meer door het Westen wordt bezet.

Dan kun je misschien ook vast stellen of Matiullah Khan gelijk heeft wanneer hij zegt: “Wie denk je dat er verantwoordelijk is voor de verbeterde veiligheid? Ja, ik natuurlijk.”

De Taliban zijn nog steeds dichtbij Tirin Kot. Sterker nog ze zijn in Tirin Kot. In  de hoofden van de mensen. Maar ik vermoed ook op straat.

Ik heb veel mensen gesproken. Op de markt, in winkeltjes, op een school. Wat mij vooral opvalt is dat er veel paranoia is. Vooral onder die Afghanen die zich  inzetten voor een beter Uruzgan: lokale medewerkers van hulporganisaties, politie, bouwvakkers. Dat komt mede door de mobiele telefoon.

Want de Taliban bellen. Een hulporganisatie kreeg een paar maanden geleden een telefoontje: “Je hebt zeven dagen om de compound te ontruimen. Anders doen wij het.” De organisatie zit er nog. Met bewakers.

Ik kreeg al gauw boze blikken. Van mannen met dikke baarden. Ik heb hen aangesproken. Toen ontdooide de boel een beetje. “De NAVO denkt dat wij van de Taliban zijn. Omdat wij deze baarden hebben. Maar die heeft iedereen hier toch?” Ze stonden meer vijandig tegenover de buitenlandse soldaten, dan tegenover de Taliban. “Dat zijn ook gewoon Afghanen.”

Ik vraag mij bij elk interview af of er niet ook veel voor de buhne wordt geroepen. Juist omdat mensen bang zijn dat de Taliban meeluistert/kijkt. Maar vooral de onvrede over collateral damage, de burgerslachtoffers, hoor ik ook steeds in een wat veiliger interview-setting dan op straat.

Mensen die vinden dat hun leven beter is geworden door de komst van de Navo zijn er ook. Die geloven dat als de NAVO vertrekt, voordat er een sterk Afghaans leger is, de Taliban meteen weer voor hun neus staan.

“s Avonds toen mijn tolk weer thuis was, ging zijn telefoon. De Taliban aan de lijn, vanuit een plaatsje 5 kilometer verderop. “Die man met wie je werkt, is dat een journalist of een spion?”

Mijn tolk was een dag later nog steeds verbaasd toen hij het mij vertelde. “Dat hebben ze snel uitgezocht. Ze hebben hier dus in de stad mensen staan.”

“Heeft de Taliban je bedreigd? Vroeg ik bezorgd. “Nee, ze wilden weten wat jij besprak met al die mensen. Toen heb ik verteld dat je geïnteresseerd bent in wat de Afghanen zelf vinden van de situatie in Uruzgan.”

“En toen?”

“Toen niks. De stem zei: “ok” en hing weer op.”

Ik heb mij even verplaatst naar Tirin Kot. Zo althans noemen de Afghanen het zelf. In Nederland meestal uitgesproken als Tarin Kot Of Tarin Kaut. Wellicht ooit verkeerd opgetekend door de eerste groep commando’s die hier verkennend heeft gevochten. U weet wel die groep onder leiding van medaillewinnaar Kroon. De uitreiking van zijn militaire Willemsorde was tot mijn verbazing reden voor een live-uitzending op tv.

Het zijn gouden tijden voor de pr-machine van defensie zullen we maar denken. Ik vroeg mij af of er nog kritische geluiden zijn gehoord: bijvoorbeeld: weten we zeker dat de versie van defensie klopt of is het verhaal aangedikt tot het niveau van Rambo III (ja, die allerslechtste van de serie, die zich in Afghanistan afspeelt) Verder: deed meneer Kroon niet gewoon zijn werk?

Of er op dit moment veel toekomstige kandidaten voor de Willemsorde in Uruzgan opereren weet ik niet. Ik logeer in het dorp.

Vlak voordat ik in Uruzgan arriveerde had ik uit Nederlandse bron vernomen dat ik hier vooral blije Afghanen zou aantreffen.

Die zijn er ook. Maar al gauw stonden er vooral heel erg boze Afghanen voor mijn camera. “Weg met de westerse troepen. Ze vertrappen letterlijk onze culturele waarden. We kunnen zelf ook wel tot iets komen met de Taliban.”

Ik merkte dat westerse militairen voor hen nog steeds een pot nat zijn. En zeker geen helden. ISAF, dat je huis kan binnenvallen en je broer meeneemt en opsluit op een Amerikaanse basis. Zoals een man vertelde. Of: “Ga toch weg met al je projecties. Jullie geven ons muziek. Terwijl onze magen leeg zijn.”

Een andere man zei: “Als die militairen zo doorgaan, dan zullen ze geen succes hebben in Afghanistan. Het is als de wet van Newton. En hij sloeg op de tafel. “Zie je: dezelfde energie die ik gebruik om te slaan geeft de tafel weer terug.” Met een pijnlijk gezicht keek hij naar zijn hand.